Në fillim ishte habia. Jo habia si reagim kalimtar ndaj një dukurie të papritur, por habia si gjendje ekzistenciale, si pragu i parë i ndërgjegjes që zgjohet nga gjumi i përditshmërisë. Sufitë e quajnë këtë vexhd – një gjendje kërkimi, një etje që lind kur shpirti ndien se diçka mungon, se realiteti i dukshëm nuk është i tëri, se pas perdes së fenomeneve fshihet Një që nuk mund të kapet me dorë, por që mund të ndihet si një mungesë, si një plagë e ëmbël në zemër.

Habia është djepi i filozofisë, thoshte Platoni. Por në traditën sufike, ajo është më shumë se fillimi i mendimit – ajo është fillimi i dashurisë. Sepse kush habitet, kush dridhet para misterit të qenies, ai tashmë ka filluar ta dojë të panjohurën, ta kërkojë atë që i shpëton. Habia është era e parë e pranverës që vjen nga kopshti i përjetshëm, një pëshpëritje që të thotë: “Ka diçka tjetër.”

Dhe në këtë habi, këtë vexhd, njeriu fillon të ecë. Rrugët e tij janë të panumërta, por të gjitha të çojnë në të njëjtin drejtim: drejt asaj që sufijtë e quajnë Hakikat – e Vërteta. Por e Vërteta, na paralajmërojnë mjeshtrit, nuk është një informacion që mund të përvetësohet, nuk është një fakt që mund të memorizohet. E Vërteta kushton. Ajo kërkon gjithçka nga ai që guxon t’i afrohet. Si një zjarr që djeg derisa nuk mbetet asgjë përveç hirit dhe, nga hiri, lind një qenie e re. Ose, siç thotë Mevlana Xhelaludin Rumi: “Ai që nuk digjet, si mund të bëhet dritë?”

Në këtë rrugëtim drejt së Vërtetës, sufiu kalon nëpër tri gradat e të qenurit – tri stacione të shpirtit që përshkruhen me termat vexhd, tevaxhud dhe vuxhud. Këto, për sufiun, nuk janë koncepte abstrakte; ato janë gjendje të realitetit të brendshëm, shkallë të një ngjitjeje që ndryshon vetë natyrën e atij që ecën.

Vexhd-i është fillimi, zgjimi. Është ai moment i rrallë kur ndërgjegja ndjen një dridhje që nuk vjen nga bota e jashtme, por nga thellësia e vetvetes. Është si të zgjohesh në mes të natës dhe të kuptosh se nuk je vetëm, se ka një Prani që të vëzhgon, që të thërret. Kjo gjendje karakterizohet nga kërkimi, nga lëvizja, nga etja. Njeriu në vexhd është si një udhëtar që di se ka një vend ku duhet të shkojë, por nuk e di saktësisht se ku. Ai ecën, pyet, kërkon shenja. Poeti Hafiz Shirazi e përshkruan këtë gjendje kur thotë: “Unë jam një shpend në kafaz; kam dëgjuar për kopshtin, por nuk e kam parë kurrë.” Vexhd-i është mall, është ai zjarr i butë që ndizet në zemër dhe të bën të ndjesh se gjithçka që ke dashuruar deri tani ka qenë vetëm hije e asaj që do të vijë.

Pastaj vjen tevaxhudi – përpjekja, disiplina, forma. Nëse vexhd-i është etja, tevaxhudi është kërkimi i ujit me vetëdije. Këtu njeriu nuk kënaqet më me ndjenjën e paqartë të mungesës; ai merr rrugën, ndjek mësuesin, praktikon lutjen dhe meditimin. Tevaxhudi është grada e punës shpirtërore – koha kur shpirti, si një kopshtar, pastron tokën nga gurët dhe farat e këqija që të përgatisë tokën për mbjellje. Është rruga e Udhës Shpirtërore, ku njeriu mëson të kontrollojë epshet, të pastrojë zemrën nga ujqërit e kotësisë dhe të përgatisë veten për diçka më të madhe .

Ky është stacioni i luftës. Lufta kundër nefsit – asaj vetje të ulët që na tërheq nga poshtë, që na mban të lidhur me dëshirat trupore dhe iluzionet e krenarisë. Sufiu në këtë fazë është si një kalorës që përpiqet të zbusë një kalë të egër. Ai di se kalin duhet ta zbusë, jo ta vrasë, sepse kali, kur disiplinohet, mund ta çojë në udhëtimin e madh. Poeti Fariduddin Attar, në Kuvendimin e Zogjve, na tregon se zogjtë që kërkojnë Simurgun (Zotin) duhet të kapërcejnë shtatë luginat, dhe secila prej tyre është një lloj vdekjeje: vdekja e ego-s, vdekja e dëshirës, vdekja e dijes së zakonshme . Tevaxhudi i përfaqëson luginat e para të këtij udhëtimi.

Dhe pastaj, kur puna është bërë dhe zemra është pastruar mjaftueshëm, vjen vuxhudi – grada e ekzistencës së vërtetë, e njësisë, e shkrirjes me të Dashurin. Ky nuk është më kërkim; është gjetje. Nuk është më etje; është pirja nga burimi. Vuxhudi është ajo gjendje për të cilën flet Mansur el-Hallaxhi kur thotë: “Unë jam i Vërteti” (Enel Hak), dhe për këtë e vranë. Sepse vuxhudi nuk mund të shprehet me fjalë; ai mund vetëm të jetohet. Është grada ku kërkuesi dhe i Kërkuari bëhen një, ku dashuria dhe i Dashuri nuk janë më dy, por një realitet i pandarë .

Këto tri grada përtej një shkallëzimi psikologjik, janë një ontologji, një mësim për natyrën e realitetit. Sepse ajo që zbulon sufiu në udhëtimin e tij është se e Vërteta nuk është jashtë tij, por se ai vetë është një shprehje e saj – e errësuar, e mbuluar nga shtresat e iluzionit. Të gjesh të Vërtetën do të thotë të gjesh veten tënde të vërtetë, atë që je para se bota të të vërë emrin dhe të të mbushë me dëshira.

Por, pse e Vërteta kushton? Pse nuk është një dhuratë falas, një informacion që mund të shkarkohet dhe zotërohet pa përpjekje? Sepse e Vërteta, në kuptimin e saj më të thellë, nuk është një objekt që mund të zotërohet; ajo është një realitet që kërkon transformim. Siç thotë urtësia tradicionale, e Vërteta nuk mund të njihet nga ai që nuk është bërë i denjë për të . Dhe denjësia kushton. Ajo kushton heqjen dorë nga iluzionet, nga siguria e mosdijes, nga rehatia e të menduarit se bota është ashtu siç duket.

Në këtë pikë, duhet të shohim modernitetin. Ajo që quhet “progres”, “zhvillim”, “arsim”, ka qenë në të vërtetë një proces i zëvendësimit të së Vërtetës me informacionin. Moderniteti na ka mësuar se çdo gjë mund të matet, kategorizohet, shpjegohet. Ka shpallur se dija është fuqi, dhe me këtë mantrë ka ndërtuar një botë ku informacioni rrjedh si ujë, ku përgjigjet janë një klikim larg, ku dyshimi dhe habia janë bërë luks që nuk kemi kohë ta përballojmë.

Pastaj erdhi Inteligjenca Artificiale. Ajo është kulmi logjik i këtij projekti modern: një makinë që përpunon informacion më shpejt se çdo qenie njerëzore, që gjeneron përgjigje për pyetje që nuk i ka bërë kurrë vetes, që na mbush me të dhëna, fakte, statistika, dhe… asgjë më shumë. Inteligjenca Artificiale është pasqyra më e përsosur e botës që kemi krijuar: një botë pa thellësi, pa mister, pa urtësi.

Sepse, çfarë është urtësia? Urtësia nuk është grumbullim informacioni; është aftësia për të parë lidhjet midis gjërave, për të dalluar të rëndësishmen nga e parëndësishmja, për të kuptuar kuptimin – jo vetëm shkakun . Urtësia është e lidhur me jetën, me vuajtjen, me dashurinë. Ajo nuk mund të mësohet nga një libër, as të përfitohet nga një algoritëm. Ajo lind nga përvoja e drejtpërdrejtë, nga përballja me dhimbjen dhe gëzimin, nga dështimi dhe ngritja, nga njohja e kufijve të vetes . Siç thotë një urtësi sufike: “Dija të çon në derë, por vetëm hiri i Zotit të merr brenda” . Inteligjenca Artificiale mund të na çojë në derë – ose më mirë, mund të na japë një hartë të derës – por ajo nuk mund të hyjë në vendin tonë. Ajo nuk mund të dashurojë.

Dhe pikërisht këtu ndodhet thelbi: Dashuria është ndjekëse e urtësisë. Jo dashuria si ndjenjë kalimtare, jo dashuria si pasion i verbër, por dashuria si njohje e të Vërtetës përmes shkrirjes me të. Dashuria, në kuptimin e saj më të lartë, është urtësia në veprim; është mënyra se si e Vërteta përjetohet nga qenia njerëzore kur ajo ndalon së kërkuari të zotërojë dhe fillon të dëshirojë t’i përkasë.

Dhe këtu hyjmë në territorin më delikat: dashuria fizike dhe marrëdhënia e saj me dashurinë shpirtërore. Tradita sufike, ndryshe nga disa keqkuptime perëndimore, nuk e përçmon dashurinë fizike. Ajo e sheh atë si një pasqyrë, një alegori. Por është një pasqyrë që mund të të mashtrojë. Dashuria fizike, dashuria pasionante për një qenie tjetër, është helm dhe kundërhelm.

Është helm nëse ndalet aty. Nëse njeriu i përvishet trupit tjetër si zotërim, nëse e ngatërron kënaqësinë me lumturinë, nëse e sheh tjetrin thjesht si objekt të dëshirave të tij – atëherë kjo dashuri të helmon. Të bën të verbër, të bën egoist, të ndan nga të tjerët. Të lidh me tokën me zinxhirë që duken prej ari, por që janë prej hekuri. Siç thotë Rumi: “Dashuria trupore është si një kafaz; sa e bukur qoftë, ajo të mbyll.” Dhe ai që mbetet në këtë kafaz, sado i stolisur qoftë, është një i burgosur. Ai sheh vetëm trupin, vetëm kënaqësinë, vetëm veten. Dhe në këtë verbim, ai e humb të Vërtetën.

Por dashuria fizike, po të kuptohet dhe po të udhëhiqet nga urtësia, bëhet kundërhelm. Ajo bëhet shkalla që të çon lart. Kur njeriu e do tjetrin jo si një objekt kënaqësie, por si një qenie që pasqyron Bukurinë Hyjnore, atëherë dashuria fizike shndërrohet në një shkëndijë që ndez zjarrin shpirtëror. Ajo bëhet një stërvitje për dashurinë më të madhe, një shije e asaj që do të vijë. Të duash një qenie njerëzore me gjithë zemër, me gatishmëri për sakrificë, me pastërti, do të thotë të mësosh të duash. Dhe ky mësim të përgatit për dashurinë Hyjnore.

Nijazi Misriu, poeti i madh sufik, e ka shprehur këtë në mënyrë të përsosur:

“Më pyetin njerëzit: ‘Ç’është dashuria?’

Unë u them: ‘Një zjarr që të djeg dhe të ndriçon.’

Nëse digjesh pa u ndriçuar, ajo është epsh;

Nëse ndriçohesh pa u djegur, ajo është mendim;

Por nëse digjesh dhe ndriçohesh në të njëjtën kohë,

Kjo është dashuria që të çon te i Dashuri.'”

Ky është thelbi. Dashuria fizike, kur përjetohet me vetëdije, me qëllimin për të tejkaluar veten, bëhet një ritual, një shenjë. Ajo na mëson për unitetin, për dhënien, për vdekjen e ego-s. Por për ta kuptuar këtë, duhet urtësi. Dhe urtësia, siç e kemi thënë, është karakteristikë e Zotit dhe e të zgjedhurve të Tij. Nuk është diçka që fitohet me studim, por diçka që zbulohet me pastrim.

Goethe, i frymëzuar nga Hafiz-i, e kuptoi këtë. Ai e quajti divanin e tij “Divani lëndor” dhe në të shkruante për dashurinë si një forcë që tejkalon kufijtë, që bashkon lindjen dhe perëndimin, që e gjen të njohurin gjithmonë të ri . Goethe foli për “fuqinë hyjnore të dashurisë” dhe tha se pa dashuri, “asgjë nuk mund të bëhet apo të arrihet” . Ai e pa në poezinë sufike një dritare drejt një realiteti që racionalizmi perëndimor kishte humbur. Te Tolstoi, ndërkohë, gjejmë të njëjtin motiv: dashuria si e vetmja forcë që mund të shpëtojë njerëzimin, por jo një dashuri sentimentale, por një dashuri që kushton sakrificë, që kërkon të heqësh dorë nga vetja, që të çon të duash edhe armikun.

Këto jehona të urtësisë sufike në Perëndim tregojnë se e Vërteta nuk është pronë e asnjë kulture apo feje. Ajo është universale, por kërkon të njëjtin çmim kudo: heqjen dorë nga iluzioni. Dhe ky është problemi i epokës sonë. Ne kemi kaq shumë informacion sa kemi humbur aftësinë për të dalluar iluzionin nga realiteti. Ne jemi të mbushur me zëra, por të uritur për një Fjalë. Inteligjenca Artificiale, si një kazan që vlon pa pushim, na ofron përgjigje për gjithçka, por nuk na mëson të bëjmë pyetjen e duhur: “Pse jam këtu? Çfarë do të thotë të duash? Si mund të jem i lirë?”

Rruga sufike na kujton se liria nuk është të bësh çfarë të duash, por të duash çfarë bën – dhe kjo është e mundur vetëm kur dashuria yte është në harmoni me të Vërtetën. Kur dashuria fizike shndërrohet nga helm në kundërhelm, ajo të çliron nga tiranija e epshit dhe të hap dyert e dashurisë shpirtërore. Atëherë, dhe vetëm atëherë, mund të arrish vuxhud-in, gjendjen e ekzistencës së vërtetë.

Si përfundim, le të kthehemi te Hafiz-i, i cili na thotë:

“E gjithë bota është një përrallë,

por në zemrën tënde fshihet e Vërteta.

Kërko atje dhe do ta gjesh,

por kujdes: ajo të kushton gjithçka.

Dhe kur të japësh gjithçka,

do të zbulosh se asgjë nuk ke humbur,

sepse gjithçka ishte Huazim,

dhe Ti je i Përjetshmi që zgjohet.”

Në këtë epokë informacioni pa urtësi, në këtë botë që na ofron përgjigje para se të kemi bërë pyetje, thirrja e tesavvufit është më e domosdoshme se kurrë: Kthehu te habia. Duro etjen. Puno për pastrimin e zemrës. Dhe kur të vijë momenti, dorëzoju dashurisë që të shndërron – asaj dashurie që është njëkohësisht helm dhe kundërhelm, vdekje dhe ringjallje, humbje dhe gjetje e përjetshme.

Dhe në atë gjetje, në atë vuxhud, do të kuptosh se e Vërteta nuk ishte kurrë jashtë teje. Ajo ishte ti, duke pritur të zgjohesh…