Shkruan prof. Metin Izeti

Në thellësitë e shpirtit njerëzor, aty ku bota materiale shkrihet me sferat e padukshme, lind poezia si një urë lidhëse mes dy realiteteve. Përmbledhja “Divani Sadis” e Fatijona Bajrajt është pikërisht një udhëtim i tillë, një eksplorim i thellë i mallit, dashurisë hyjnore (ashkut) dhe kërkimit të përjetshëm të së Vërtetës, i ngjizur me një analizë të mprehtë filozofike dhe një ndjeshmëri të thellë sufike. Titulli, një homazh ndaj poetit të madh persian Saadi Shirazi, shpall që në krye natyrën e kësaj vepre: një koleksion bejtesh që nuk janë thjesht vargje, por shpirtra të veshur me fjalë.

Në poezitë e divanit malli personifikohet si qendër e ekzistencës dhe si një ndjesi Bodleriane dhe një kërkim Rumian. Në vargjet e poezive malli nuk është thjesht një ndjenjë kalimtare, por një bosht qendror rreth të cilit sillet ekzistenca. Kjo tingëllon si një jehonë e Sharl Bodlerit, i cili në “Lulet e së Keqes” eksploroi thellësitë e shpirtit njerëzor, shpesh të përshkuara nga një “spleen” i thellë, një melankoli ekzistenciale dhe një mall për diçka që mungon. Megjithatë, ndryshe nga Bodleri, malli te Bajraj nuk të çon drejt dekadencës, por shërben si një shtysë për lartësim shpirtëror. Vargjet:

“M’ka ndërrue boja e lapsit, hafëz

Ma nuk po shkruej veç me t’zi

Bejtet prej lugut t’zemrës tem

Kalemi i ashkut n’mavi m’i ka përzi”

nga poezia “Janxhiku i Mallit” tregojnë një transformim, një zhvendosje nga errësira drejt një ngjyre më të thellë shpirtërore, ajo e ashkut. Kjo ngjyrë “mavi” (indigo/blu e thellë) mund të interpretohet si simbol i thellësisë mistike dhe lidhjes me hyjnoren, ashtu si bluja shpesh lidhet me sferat qiellore në ikonografinë sufike dhe mistike.

Ky mall, ky “ashk”, është i ngjashëm me dëshirën flakëruese të Rumiut për t’u bashkuar me Dashurinë Hyjnore. Rumiu shkruan pa pushim për ndarjen nga burimi origjinal dhe mallin e shpirtit për t’u kthyer në të.

Poezia “Hamall Malli” me vargjet

“M’u ngarkue n’shpirt ashku e pritja

E lanun n’prag n’sifat hamalli”

e ilustron këtë peshë të mallit si një barrë të shenjtë, një detyrë shpirtërore që duhet mbajtur me durim dhe devotshmëri. Ajo shpreh një bindje të palëkundur për të përballuar pritjen dhe dhimbjen e ndarjes, një qëndrim thellësisht sufik ku qëndresa (sabri) është çelësi drejt realizimit shpirtëror.

Vargjet e Jonës janë të të ngjyrosura me ngjyrat e shpirtit dhe me një simbolikë të thellë Kandinskiane. Në poezinë e Bajrajt, ngjyrat nuk janë thjesht përshkruese, por mbartin një peshë të thellë simbolike, duke i dhënë vargut dimensione të ngjashme me artin abstrakt të Wassily Kandinsky. Kandinsky besonte se ngjyrat dhe format kishin një “shpirt” dhe mund të ndikonin drejtpërdrejt te shpirti i njeriut. “Janxhiku i Mallit” kuptimisht fillon me një deklaratë mbi ndryshimin e “bojes së lapsit”, duke nënkuptuar një transformim të perceptimit dhe të shkrimit vetë. Ngjyra “mavi” nuk është zgjedhur rastësisht; ajo është një nuancë e thellë, shpesh e lidhur me spiritualitetin, misterin dhe thellësinë e universit në kulturat e Lindjes. Kjo “mavi” në të cilën është ngjyrosur zemra dhe “kalemi i ashkut” sugjeron një gjendje shpirtërore të ndriçuar nga dashuria hyjnore, një përvojë estetike dhe shpirtërore që përçon emocione përtej fjalëve, ashtu siç bënin pikturat e Kandinsky-t me ndihmën e ngjyrave dhe formave. Poezia “Udhëtime Mallimesh” e çon lexuesin në një bredhje shpirtërore, ku “shpirti jem si sejah” (udhëtar) gjurmon “ferkeme” (gjurmë) në “rrënoja të pluhnosuna kujtimesh”. Ky udhëtim është një metaforë e dukshme e rrugës sufike (tarikat), një shtegtim i vazhdueshëm drejt njohjes së Zotit dhe vetvetes. Përmendja e “abi hajatit” (ujit të jetës) thekson këtë kërkim mistik. Uji i jetës, një motiv i pranishëm në shumë tradita shpirtërore, simbolizon njohurinë hyjnore dhe jetën e përjetshme. Vargu “As abi hajatin me e gjet nuk bajka dobi” për ata “që ashk s’paskan n’brendi” është një deklaratë e fuqishme: pa dashurinë (ashkun), edhe burimi i jetës së përjetshme është i pakuptimtë. Kjo ide gjen jehonë te Hafiz Shirazi, i cili shpesh përdor imazhe të verës, të dashurisë dhe të thesarit të fshehur për të folur për njohurinë hyjnore dhe përvojën mistike. Poezitë e Hafizit, të mbushura me simbole dhe kuptime të fshehura, shërbejnë si harta shpirtërore për udhëtarin mistik.

Për më tepër, titulli “Divani Sadis” nuk është zgjedhur rastësisht. Mjeshtërit e poezisë didaktike dhe mistike, shpesh shkruanin për moralin, dashurinë, dhe ndarjen mes materializmit dhe spiritualitetit. Vargjet e Fatijona Bajrajt, veçanërisht ato që theksojnë durimin dhe pranimin e fatit –

“Si hamall kam me e bajte n’dynja

Edhe kur t’jem dermu prej pritjes

E betuene shikajet mos me ba”

nga “Hamall Malli”  pasqyrojnë thelbin e urtësisë së Saadiut, i cili theksonte rëndësinë e kënaqësisë me atë që Zoti ka caktuar. Madje edhe referenca për “vajin” dhe “kalemin që s’asht i saj” në “Udhëtime mallimesh” mund të interpretohet si një përulësi ndaj burimit hyjnor të frymëzimit, duke nënkuptuar se vargjet janë një dhuratë, jo thjesht një krijim personal.

Koncepti i kohës merr një dimension të thellë filozofik në “Divani Sadis”. Në “Mall i pa zaman”, vargu “Ama mallengjimi kurrë s’paska zaman” thekson përjetësinë e kësaj ndjenje, duke tejkaluar kufijtë e kohës tokësore. Malli nuk është një dukuri e përkohshme, por një gjendje e përhershme e shpirtit që kërkon të plotësohet. Kjo ide e mallit si një entitet pa kohë është një qasje thellësisht mistike, ku realiteti hyjnor është përtej dimensioneve kohore dhe hapësinore.

“Divani Sadis” i Fatijona Bajrajt nuk është thjesht një përmbledhje poezish, është një dëshmi e udhëtimit të shpirtit njerëzor drejt vetëdijes dhe bashkimit. Me një ndjeshmëri të thellë, autorja na fton të eksplorojmë peizazhet e brendshme të mallit, dashurisë dhe kërkimit të përjetshëm. Duke tërhequr paralele me mendimin filozofik dhe sufik, dhe duke përdorur simbole universale, Bajraj ka krijuar një vepër që flet drejtpërdrejt me shpirtin, duke na kujtuar se ndonjëherë, malli më i thellë është pikërisht dera drejt kuptimit më të lartë të ekzistencës. Divani Sadis është një “janxhik malli” i hapur, ku çdo lexues mund të gjejë një copëz të shpirtit të vet dhe një frymëzim për udhëtimin e tij personal. Divani Sadis është një mikrokosmos sufik ku çdo poemë është një zikr në formë teksti. Bajraj shkrin kufijtë: mes lindjes dhe perëndimit, mes dhembjes dhe ekstazës, mes vulgaritetit të jetës dhe transhendencës. Ashtu si Kandinski e pa muzikën në ngjyra, ajo shikon muzikën në heshtjen e mallit, një heshtje që flet me gjuhën e Shpirtit Universal.  

Ky është libri i të çarave që shkëlqejnë, i rëndesave që fluturojnë. Një testament për fuqinë shpëtuese të dhembjes kur ajo përqafohet me art dhe besim.